Dierenkliniek Dennenoord

Hittestress bij koeien

Hittestress bij melkkoeien (juli 2019)

Periodes van extreme hitte in de zomer lijken een terugkerend fenomeen te worden. Zodoende zullen we steeds vaker geconfronteerd worden met de gevolgen van die hittestress op de productie en de gezondheid van ons vee.

Recent onderzoek laat zien dat meerdere mechanismen leiden tot het ontregelen van de koe. Nu we die iets beter begrijpen kunnen we proberen de schade van hittestress wat te beperken.

Opvallend is ook dat nogal wat problemen ontstaan ná een periode van hittestress: Een gevolg van compensatiemechanismen die dan in werking treden.

Hittestress leidt tot een complex stofwisselingsprobleem, dat in de volgende tekst wat toegelicht wordt.

Het artikel eindigt met een aantal, hopelijk praktische, tips om de gevolgen van hittestress te lijf te gaan.

  1. hittestress1Wat is hittestress?

    Moeder Natuur heeft ons uitgerust met een heel systeem van aanpassingen in ons gedrag en in onze stofwisseling om de gevolgen van hitte op te vangen. Zo gauw deze temperatuurregeling het niet meer bij kan benen, ontsporen we en dat noemen we hittestress. Dit geldt voor mens en dier (en plant).
                           
    De mate van hittestress wordt grotendeels bepaald door de combinatie van de omgevingstemperatuur en de relatieve luchtvochtigheid. Koeien voelen zich het prettigst ergens tussen 17 en 20 graden (!).
    Bij een hoge luchtvochtigheid wordt zweten minder effectief en ontstaat veel sneller hittestress. (zie de figuur hiernaast)
    Zweten is ook bij koeien een belangrijke manier om te koelen: Door het verdampen van lichaamsvocht wordt warmte onttrokken.

    Luchtbeweging bevordert de verdamping: Het verkoelende effect van een “fris windje”. hittestress3

    Voor koeien is ook het warmte-effect van zonnestraling erg groot. Koeien zijn dan ook meesters in het benutten van elk klein stukje schaduw. Geen schaduw op een warme, zonnige dag is zorgelijk voor de gezondheid en het welzijn van de koeien en vanaf 28 graden zouden ze echt beter op  stal blijven.

    Koeien stralen hun lichaamswarmte ook weer af naar de omgeving. Door te liggen kan een koe dus minder goed koelen. Bij warm weer blijven koeien meer en langer staan, wat leidt tot overbelasting van de klauwen en meer kans op bevangenheid.

    Het vochtverlies door zweten moet gecompenseerd worden door veel te drinken. Water drinken heeft bovendien een afkoelend effect. Bij heet weer kan de waterbehoefte stijgen naar zeker 150 liter water per dag. Bij onvoldoende wateropname tijdens de weidegang kunnen tgv snelle wateropname eenmaal weer op stal voor het melken problemen met het vriespunt ontstaan.

  2. Hittestress en hoe het fout gaat.

    hittestress2Melkproductie gaat gepaard met warmteproductie. Hoogproductieve dieren zijn daardoor gevoeliger voor hittestress dan laagproductieve.

    Als je de hittestress kunt beperken bij de droge koeien, sla je echt 2 vliegen in 1 klap: Ook het ongeboren kalf lijdt enorm onder hittestress. Zelfs de prestaties als volwassen koe worden nog door hittestress beïnvloed!
    Het geboortegewicht is lager, de opname van antistoffen (ook uit goede biest) is lager, hogere gevoeligheid voor diarree, lagere groei en uiteindelijk minder goede vruchtbaarheid als pink en lagere melkproductie als vaars.

    Sommige bedrijven hebben meer last van hittestress dan andere. Dat zal een deel door managementverschillen komen, maar het is nog niet goed te verklaren.

Veel problemen van hittestress ontstaan juist na een hete periode. Vooral omdat de gedaalde voeropname gecompenseerd wordt door een verhoogde voeropname. Dit extra voer komt terecht in een maagdarmstelsel dat er eigenlijk niet meer klaar voor is. De eerste week na een hitteperiode is de kans op lebmaagverplaatsing het grootst.

Gevolgen van hittestress:

  • Gedaalde melkproductie
  • Verminderde vruchtbaarheid
  • Meer zieke koeien
  • Meer dode koeien
  • Meer klauwproblemen
  • Zwakkere kalveren geboren
  • Meer zieke/gestorven kalveren

De versnelde ademhaling om af te koelen leidt uiteindelijk tot een verzuring van het bloed. Om dit te kunnen compenseren heeft een koe in hittestress extra natriumbicarbonaat nodig. Natriumbicarbonaat geven we dus niet uitsluitend tegen pensverzuring!

Hittestress veroorzaakt een verminderde voeropname en pensverzuring. Dit leidt dan weer tot productiedaling.
De mate van pensverzuring hangt sterk af van het type rantsoen. Rantsoenen gebaseerd op veel krachtvoer tov ruwvoer geven duidelijk meer kans op pensverzuring bij hittestress. Veel zetmeel is een risicofactor.
Veel bestendig zetmeel (> 1000-1500 gr/koe/dag) ontsnapt aan de pens en moet in de darm verteerd en gefermenteerd worden. Dat leidt dan weer tot dikkedarmdiarree en bacterie-overgroei.

Wat kan op pensverzuring wijzen?:

  • Melkvetdaling
  • Minder herkauwende dieren (Moet 3 op 4 zijn)
  • Meer staande koeien (Mag max. 10% zijn) >> Meer klauwproblemen
  • Variatie in pensvulling
  • Variatie in mestkwaliteit

Wat kan op sterke dikkedarmfermentatie wijzen?

  • Te dunne mest
  • Luchtbelletjes in de mest
  • Meer kans op schuimvorming in de put

Gevoelsmatig zou je de verminderde voeropname willen compenseren met een meer geconcentreerd rantsoen, maar dan dreig je de tweede poot waarop de hittestressproblemen op rusten juist te helpen!:

Onlangs is gebleken dat de verminderde voeropname slechts verantwoordelijk is voor de helft van de productiedaling!
Bij koeien is een mechanisme ontdekt dat ook bij slingerziekte bij biggen een belangrijke rol speelt: Toegenomen doorlaatbaarheid van het darmslijmvlies voor (schadelijke) stoffen uit de darm.

Voor een betere koeling gaat er meer bloed naar de huid. Hierdoor gaat er minder bloed naar de baarmoeder (vandaar de problemen bij de kalveren) en naar de darm.
De darmen komen in zuurstofnood en daardoor raakt het darmslijmvlies ahw beschadigd.

Het darmslijmvlies vormt normaal een keiharde grens tussen het lichaam en de darminhoud. Door de zuurstofnood kunnen nu echter schadelijke stofjes toch naar binnen glippen.

Als er daarnaast ook nog bacterie-overgroei plaatsvindt, dan stapelen zich resten van afgestorven bacteriën op in de darm. Deze worden aangeduid met LPS en zijn vooral resten van E.coli-bacteriën. Er worden meer LPS gevormd bij zetmeelrijke rantsoenen.

Schadelijke effecten van LPS:

  • Prikkeling van het afweersysteem
    (≠ immuniteit ↗)
  • Pensverzuring
  • Lebmaagverplaatsing
  • Brulse koeien
  • Slingerziekte bij biggen

In stalstof: Longontsteking

Het afweersysteem is een enorme energievreter en de prikkeling ervan door LPS verklaart dat er minder energie beschikbaar is voor melkproductie.

  1. Actiepunten bij te verwachten hittestress.

    1. Voorkom hittestress
      1. Maak dat de koeien schaduw kunnen opzoeken; zo nodig op stal.
      2. Goede toegang tot drinkwater
      3. Niet-geïsoleerd dak: Nat sproeien met sprinklers
      4. Ventilatoren, evt. met verneveling. Vergeet de droge koeien niet!!!
    2. Voorkom verzuring van pens en dikke darm
      1. Zorg voor goede voeropname door fris, smakelijk voer: Let op broei aan het voerhek, kuil zorgvuldig uit, zo nodig antibroeimiddelen op snijvlak.
      2. Vervang (bestendig) zetmeel deels door pulp en soja.
      3. iii. Ga niet meer krachtvoer voeren. Let op selectief krachtvoerproducten vreten. Pas evt. krachtvoer aan (meer RC).
      4. Zorg voor goed verteerbaar ruwvoer.
      5. Geef MgO of Voederkrijt (50-100 gr/koe) om zuren te binden.
      6. Overleg deze zaken met je voeradviseur.
    3. Voorkom de verzuring van het bloed (metabole acidose)
      1. Geef Natriumbicarbonaat, ong. 150 gr/koe/dag.
      2. Zeer belangrijk als er weinig mogelijkheden om te koelen zijn.
      3. iii. Let op het totale natriumgehalte in het rantsoen ivm zucht.
    4. Voorkom de opname van LPS
      1. Hoewel de effecten wisselend kunnen zijn, hebben gisten een beschermend effect.
      2. Zeker in zetmeelrijke rantsoenen te overwegen.